अरण्यानीपासून देवराईपर्यंत — निसर्गसंवर्धनाची भारतीय परंपरा

देवराई भारतात कधीपासून आहे असं शोधताना मला ऋग्वेदातील काही ऋचा इंटरनेटवर सापडल्या. अरण्यानी सूक्तातील या ऋचा आहेत. ते वाचताना आपल्याकडे किती पूर्वीपासून या गोष्टींचा विचार केला आहे याबद्दल खूप अभिमान वाटला : अरण्यानीपासून देवराईपर्यंत — निसर्गसंवर्धनाची भारतीय परंपरा

"अरण्यानीं देव युवतीं नमोभिः पाद्भ्यां न ऊर्णोषि यद्वसानाम्।"  

(ऋग्वेद १०.१४६.१)

— हे अरण्यांची देवी, तुझ्या चरणांना आम्ही वंदन करतो, तू स्वतः जंगलातून फक्त झाडांच्या सावलीनेच वस्त्र परिधान करतेस.

हजारो वर्षांपूर्वी, आपल्या ऋषींनी निसर्गाला दैवत्त्व दिलं. त्यांच्या दृष्टीने जंगल म्हणजे केवळ लाकूड, फळं आणि औषधं देणारा प्रदेश नव्हता—तर तो एक सजीव अस्तित्व होता, ज्यामध्ये सौंदर्य, भय, गूढता आणि करुणा यांचा संगम होता.

अरण्यानी सूक्त: जंगलाची देवता

ऋग्वेदाच्या दहाव्या मंडलातील अरण्यानी सूक्त हे जंगलाच्या देवतेस उद्देशून रचलेलं एक सुंदर स्तवन आहे. यात अरण्यानी ही एक देवी आहे—गावापासून दूर, शांत पण आत्मसंपन्न. तिच्या चालण्याचा सौम्य आवाजही ऋषींना मंत्रमुग्ध करतो.

"क्व स्विदासी कथं न्वस्याऽरं चरन्त्युपरि क्षमाया।"  

ती कुठे असते? कशी फिरते? कोणत्या दिशेने चालते? जंगल तिचं घर आहे, पण तरीही ती अप्राप्य भासत राहते.

या प्रश्नांतून एक गोष्ट स्पष्ट होते—ऋषींना जंगल केवळ उपयोगासाठी नव्हे, तर त्याच्या अस्सल स्वभावासाठी आदरणीय वाटतं. ते त्याला समजून घ्यायचा प्रयत्न करतात, जिंकायचा नाही.

देवराई हा निसर्गसंवर्धनाचा एक सांस्कृतिक करारच आहे असं वाटतं. वेदकालीन दृष्टिकोनाची प्रात्यक्षिक परिणती आपल्याला दिसते देवराईच्या परंपरेत. महाराष्ट्र, कर्नाटक, गोवा, केरळ, ओडिशा, झारखंड यांसारख्या राज्यांमध्ये देवाच्या नावाने राखलेलं वन म्हणजे देवराई.

कोणत्याही गावी, एखादी विशिष्ट जागा जिथं कोणतीही झाडं तोडली जात नाहीत, शिकार केली जात नाही, किंवा शेती केली जात नाही—ती पवित्र मानली जाते. याठिकाणी देव, गावजत्रा, नवस आणि श्रद्धा यांचा प्रभाव असतो, पण मूळ हेतू असतो जैवविविधतेचं रक्षण.

भारतीय निसर्गदर्शन — वेद-उपनिषदांपासून लोकसाहित्यापर्यंत निसर्ग सजीव मानला जातो. झाडांच्या देवता, नदीच्या पूजाआरती, अग्नी, वायू, पृथ्वी यांचं देवता रूप—all speak of a worldview that doesn’t conquer nature, but converses with it.

पण आज आपण कुठे आहोत? आजच्या काळात ती संवेदना का हरवलेली?

आज जेव्हा जंगलं कारखान्यांच्या नावाखाली साफ केली जातात, आणि देवराईच्या जागी काँक्रीटची घरे किंवा त्यात मंदिरे उभी राहतात, तेव्हा आपण केवळ झाडं तोडत नाही, तर आपल्या मूळांपासून स्वतःची तोड करत असतो.

अनेक जागांवर देवराई उरली आहे, पण तिचं पालन निष्ठेने होत नाही. नव्या पिढ्यांना या परंपरेची माहितीच नाही. CSR प्रकल्प, शालेय अभ्यासक्रम, कौटुंबिक सहली — या सगळ्यांत देवराईचं स्थान पुन्हा निर्माण करणं आज काळाची गरज आहे.

आपण काय करू शकतो?

१. जागरूकता निर्माण:  आपापल्या गावाजवळ, तालुक्यातील देवराईचा इतिहास, भूगोल, परंपरा जाणून घ्या. ज्येष्ठांच्या आठवणी लिहून ठेवून त्याचं जतन करूया.

२. अनुभवाधारित शिक्षण:  लहान मुलांना या पवित्र जागांमध्ये नेऊन “निसर्गशाळा” चालवा. त्यांना वनस्पती, पक्षी, कीटक ओळखू द्या. श्रद्धा आणि विज्ञान एकत्र वापरा.

३. सांस्कृतिक पुनर्बांधणी: देवराईतील झाडाखाली छोटं देऊळ, वार्षिक पूजा, स्थानिक यज्ञ — हे सगळं "निसर्ग परंपरेचं साक्षात्कार" म्हणून साजरं करा. अर्थात त्यातील निसर्गाला धक्का न लावता

४. सहभागी पद्धतीने संरक्षण: स्थानिक स्वराज संस्था, शाळा, NGO यांच्या सहकार्याने देवराईंचं पुनरुज्जीवन करा. "Joint Custodianship Model" वापरून गावकऱ्यांच्या सहभागाने व्यवस्थापन करा.

५. शाश्वत निती निर्धारणात देवराईचा उल्लेख: गाव विकास योजनांमध्ये देवराईसाठी राखीव निधी ठेवा. “Green Audit” आणि “Ecological Heritage” यांचा भाग म्हणून नोंद घ्या.

अरण्यानी सूक्ताचा संदेश आजही तेवढाच उपयोगी, आवश्यक आहे

"शुभं यदस्यै तन्वे तनूष्वा वा, न तद्याच्छा मृगयन्ति स्म धीरा:।"  

जे काही तिचं शुभ आहे ते तिच्या अस्तित्वातच आहे—ज्ञानी लोक त्यामध्येच सौंदर्य शोधतात.

जंगलात चालणाऱ्या अरण्यानीचं सौंदर्य तिच्या अस्तित्वात आहे, तिच्या निर्लोभी उपस्थितीत आहे. तिला जिंकलं जात नाही, तिला समजून घेतलं जातं.

निसर्ग ही केवळ संपत्ती नाही, ती आपली ओळख आहे. देवराई केवळ एक जागा नाही, ती एक मानसिकता आहे. जंगलाच्या शांततेला जेव्हा श्रद्धेचा स्वर जोडला जातो, तेव्हा ती केवळ जैवविविधता राखत नाही, तर माणसाला माणूसपणाकडे परत नेत असते.

आज जेव्हा हवामान बदल, प्रदूषण, जंगलविकासाचे प्रश्न आपल्यासमोर आहेत—तेव्हा अरण्यानीचं स्मरण आणि देवराईची पुनःस्थापना ही आपल्या पिढीची जबाबदारी आहे.

शुभम् भवतु 🙏

हिंदू महासभा घटना आणि भारतीय राज्यघटना

विक्रम संपत यांचं सावरकर (भाग दोन) वाचताना मला अनेक गोष्टी नव्याने दिसल्या/समजल्या. त्यातील एक म्हणजे राज्यघटना! त्यात हिंदू महासभेच्या १९४४ च्या घटनाप्रस्तावावर सविस्तर लिहिलं आहे. त्यातील अनेक मुद्दे भारतीय राज्यघटनेत सामावलेले आहेत

- हिंदू महासभेचा घटनाप्रस्तावात लोकशाही मूल्ये आणि प्रगत विचार होते.

- एक व्यक्ती, एक मत, विचारस्वातंत्र्य, विज्ञाननिष्ठा, समान नागरी संकल्पना भारतीय राज्यघटनेत पूर्णतः किंवा अंशतः समाविष्ट झाल्या.

- भारतीय राज्यघटनेने हे विचार अधिक समावेशक चौकटीत स्वीकारले.

काही साम्यस्थळे (पूर्ण यादी कदाचित खूप मोठी होईल)

१. एक व्यक्ती, एक मत

- हिंदू महासभेचा कलम: कलम ८  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ३२६  

सार्वत्रिक प्रौढ मताधिकाराचा स्वीकार दोन्ही घटनांमध्ये स्पष्ट आहे. हे तत्त्व भारतीय लोकशाहीचा पाया ठरले.

२. विचार व अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य

- हिंदू महासभा: कलम १२  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद १९(१)(अ)  

दोन्ही घटनांमध्ये नागरिकांना मुक्तपणे बोलण्याचा आणि विचार मांडण्याचा अधिकार दिला आहे.

३. धर्मस्वातंत्र्य (मर्यादांसह)

- हिंदू महासभा: कलम १५  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद २५–२८  

हिंदू महासभेने धर्मांतरावर काही निर्बंध सुचवले होते, तर भारतीय राज्यघटनेत कोणतेही निर्बंध नाहीत. पण धर्मस्वातंत्र्य दोन्हीत मांडलेले आहे. 

४. हिंदी राष्ट्रभाषा म्हणून

- हिंदू महासभा: कलम २०  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ३४३  

हिंदी ही अधिकृत भाषा असावी, हा विचार दोन्ही ठिकाणी आहे. शिवाय दोन्ही ठिकाणी प्रादेशिक भाषांचा सन्मानही राखावा हे म्हटलं आहे.

५. गोरक्षण

- हिंदू महासभा: कलम २८  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ४८ (राज्य धोरणाची तत्वे)  

गोवंश संरक्षणाचा मुद्दा दोन्ही ठिकाणी आहे. भारतीय राज्यघटनेत तो केवळ मार्गदर्शक तत्व म्हणून मांडला आहे.

६. विज्ञाननिष्ठा आणि शिक्षण

- हिंदू महासभा: कलम ३३  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ५१(अ)(ह)  

विज्ञाननिष्ठा आणि विवेकाचा पुरस्कार करण्याचा विचार हिंदू महासभेने १९४६ मध्येच मांडला होता. भारतीय राज्यघटनेत तो १९७६ मध्ये मूलभूत कर्तव्य म्हणून समाविष्ट झाला.

७. वेगळ्या मतदारसंघांना विरोध

- हिंदू महासभा: कलम ४०  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ३२५  

सर्व नागरिकांसाठी एकच मतदार यादी असावी, हा लोकशाहीचा मूलभूत विचार दोन्ही ठिकाणी आहे.

८. समान नागरी कायदा

- हिंदू महासभा: कलम ५५  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ४४ (राज्य धोरणाची तत्वे)  

सर्व नागरिकांसाठी समान कायदा असावा, हा विचार दोन्ही ठिकाणी आहे. दुर्दैवाने भारतीय राज्यघटनेत तो अजूनही केवळ मार्गदर्शक तत्व म्हणून आहे.

९. केंद्रित कार्यकारी सत्ताकेंद्र

- हिंदू महासभा: कलम ७०  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद ७४–७५  

केंद्रीय सत्तेला बळकटी देण्याचा विचार दोन्ही घटनांमध्ये आहे.

१०. देशी संस्थानांचा विलीनीकरण

- हिंदू महासभा: कलम ९०  

- भारतीय राज्यघटना: अनुच्छेद १(३)(क)  

संस्थानांना स्वतंत्र दर्जा न देता त्यांचे भारतात विलीनीकरण करणे, हा विचार दोन्ही ठिकाणी स्पष्ट आहे.

हिंदू महासभेचा १९४४ चा घटनाप्रस्तावात लोकशाही मूल्यांचा स्वीकार होता. भारतीय राज्यघटनेने या मूल्यांना अधिक व्यापक, समावेशक चौकटीत स्वीकारले. त्यामुळे या दोन घटनांमधील साम्यस्थळांचा बघितल्यास आपल्याला भारताच्या घटनात्मक विचारांची जडणघडण स्पष्टपणे समजते. (काहींना ती कधीच समजणार नाही)